Potop – geneza biblijnej opowieści

utworzone przez | Gru 12, 2019 | Artykuły, Księgi Kanoniczne, Stary Testament | 5 Komentarze

W niniejszym poście przybliżam tło powstania biblijnego opowiadania o potopie, wskazując w szczególności na jego powiązania z dużo starszą literaturą starożytnego Bliskiego Wschodu, w której ten popularny topos ma wiele swoich wariantów.
Omówienie zagadnienia nie ma oczywiście charakteru całościowej syntezy powstałych do tej pory opracowań i analiz szczegółowych na ten temat, lecz przedstawia zaledwie ogólne wnioski, co do których panuje szeroka zgoda w środowisku naukowym.

Opowiadanie o potopie opisane w Rdz 6-9 jest częścią prehistorii biblijnej zawartej w rozdziałach 1-11,9 księgi Rodzaju, przy czym użycie słowa “prehistoria” oznacza coś, co było przed historią lub poza historią 1 Marcin Majewski, Prehistoria biblijna, s. 1. . To z kolei sugeruje, że opowiadanie nie ma ściśle znaczenia historycznego, lecz jego charakter jest mądrościowo – dydaktyczny, stanowi efekt namysłu nad ludzką egzystencją i jej związku z Bogiem. Autor biblijny tworzy wyobrażenie zdarzeń przy użyciu symboli i obrazów, (…) przy czym korzysta z literatury bliskowschodniej, zapożyczając z niej pewne obrazy i toposy literackie 2 tamże. .

Taki pogląd ugruntował się dobrze we współczesnej biblistyce, a źródeł konsensusu należy upatrywać w krytycznej analizie porównawczej różnych – znacznie starszych niż biblijna – wersji potopu, zapisanych na kamiennych tabliczkach, odkrytych w XIX w. w rejonie Bliskiego Wschodu.

Polski biblista dr Marcin Majewski w swojej najnowszej książce pt. “Pięcioksiąg odczytany na nowo”, pisze: Jedną z tez mojej pracy jest postulowanie silniejszego, niż się na ogół przyjmuje, związku pisma P z literaturą mezopotamską. 3 Marcin Majewski, Pięcioksiąg odczytany na nowo, Kraków 2018, s. 159. “Mimesis” to zasada twórczego naśladownictwa. Naśladowana może być natura, dzieła mistrzów czy wzorce kulturowe. W piśmie kapłańskim dotyczy ona głównie wizji świata oraz koncepcji religijnych i kulturowych Mezopotamii, a zupełnie szczególną formę przybiera w przypadku podania o potopie 4 tamże, s. 332. .

Istniała wprawdzie pokusa, by doszukiwać się przyczyn występowania tych opowieści, w jakiejś ogólnoświatowej powodzi – to tłumaczyłoby liczne, starożytne reprezentacje tego popularnego motywu w różnych kulturach. Jednakże zaawansowane badania gatunku, specyfiki i przesłania tych opowiadań każą widzieć w nich opowiadania z kategorii mitu, który za podstawę może mieć świadomość ustawicznego zagrożenia przez wrogie elementy (zwłaszcza żywioł wody) lub wspólne doświadczenia ludzi żyjących w pobliżu wody (np. któraś z wielkich powodzi w Mezopotamii spowodowana zalewem Tygrysu bądź Eufratu) 5 Marcin Majewski, Prehistoria biblijna, s. 46.

Pozabiblijne opisy globalnej powodzi

Najczęściej wymienianym podaniem, w którym biblijny potop ma swój odpowiednik, jest Epos o Gilgameszu. Jest to uzasadnione, bowiem spośród wielu literackich motywów potopu, ma on największe podobieństwo z biblijnym opisem (nawet co do detali).

Zainteresowanych tematyką odsyłam do szczegółowej analizy dostępnej pod:
https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/misc_gilgamesh.pdf

Epos o Gilgameszu ma oczywiście swoje różne warianty, a do naszych czasów przetrwało pięć niezależnych sumeryjskich poematów, spisanych w większości na tabliczkach z pierwszej połowy II tys. p.n.e., ale będących najprawdopodobniej kopiami starszych utworów, pochodzących z końca III tys. p.n.e. Najbardziej znany wariant (czyli tak zwana wersja standardowa, przeredagowana i skompilowana ok. XIII wieku p.n.e.) pochodzi z XI tabliczki babilońskiego Eposu o Gilgameszu, gdzie bohater uratowany z potopu nosi imię Utnapisztim. Potop zostaje sprowadzony przez boga Enlila, natomiast Utnapisztima ostrzega przed zagładą bóg Ea. Utnapisztim buduje statek, na który zabiera rodzinę, oraz rośliny i zwierzęta wszystkich gatunków. Po opadnięciu wód, statek osiada na górze Nisir, a nasz bohater wypuszcza kolejne ptaki, by znalazły suchy ląd. Po wszystkim, Utnapisztim składa ofiary bogom, którzy żałują, że dopuścili się zniszczenia.

Wersja standardowa Eposu pochodzi najprawdopodobniej z I tysiąclecia p.n.e. (tak datuje się tabliczki z zapisem), ale cała ta historia powstała przynajmniej 200-300 lat wcześniej.

Inną “historią” globalnej powodzi jest wersja babilońskiego kapłana Berossosa żyjącego na przełomie IV i III w. p.n.e. w Babilonie. Jej bohater Kisutros, zostaje ostrzeżony przed potopem przez boga Kronosa. Gromadzi on swoją rodzinę, przyjaciół i zwierzęta na statku, który sam zbudował. Powtarza się epizod z wypuszczeniem ptaków i złożeniem ofiary po ustaniu potopu.

Akadyjski epos o Atra-hasisie, znany z wersji starobabilońskiej, pochodzi z XVIII-XVII w. p.n.e., czyli okresu, kiedy jeszcze nie może być mowy o państwie Hebrajczyków. Mamy tu opowieść o nadmiernie rozmnażającej się ludzkości, o potopie, oraz o uratowaniu z tej katastrofy Atra-hasisa, jego rodziny i zwierząt. Na końcu następuje złożenie ofiary bogom, a ci wspaniałomyślnie pozwalają na dalsze trwanie cywilizacji ludzkiej, ograniczając jednak jej liczebność przez śmiertelność noworodków oraz bezpłodność.

Na koniec należy wspomnieć o sumeryjskiej wersji mitu. Zachowała się ona jedynie we fragmentach, jednak wiadomo, że na zgromadzeniu bogów podjęto decyzję o wygubieniu ludzkości przez zesłanie potopu. Przychylny ludziom bóg Enki udał się do miasta Szuruppak, aby ostrzec oddanego mu bogobojnego władcę i kapłana Ziusudrę o zbliżającym się kataklizmie.

Czyli znów mamy innych bogów i inne imię ocalonego z potopu, ale motyw jest ten sam: bogowie zsyłają zagładę, a na koniec ocalony bohater składa swojemu bogu dziękczynną ofiarę zabijając zwierzęta.
Sumeryjska wersja opowiadania o potopie jest najstarszą znaną nam wersją tego mitu. Pochodzi najprawdopodobniej z końca okresu starobabilońskiego, czyli jest to XVII – XVI wiek p.n.e. – na długo zanim ukształtowała się biblijna opowieść o potopie i żydowska państwowość.

Bohater opowieści (ocalony z potopu):

Wersja sumeryjska – Ziusudra
Akadyjska wersja z „Eposu o Atra-hasisie” – Atra-hasis
Wersja babilońska standardowa – Utnapisztim
Wersja babilońska kapłana Berossosa – Kisutros
Wersja biblijna (hebrajska) – Noe

Nie da się zaprzeczyć, że mityczna opowieść o potopie, to pewien wspólny topos obecny w dużo starszej literaturze i kulturze innych ludów starożytnego Bliskiego Wschodu. Biblia zaczęła powstawać co najmniej kilkaset lat później.

Wiele motywów, opowieści obecnych w biblii, ma swoją genezę w innych, starszych  kulturach. W wyniku naturalnej wymiany kulturowej, pewne ciekawe wątki są przejmowane, modyfikowane, otrzymują nowe wersje. Są one tym bardziej żywotne im mają większą siłę oddziaływania na ludzką wyobraźnię, im są bardziej przydatne w przekazaniu jakiejś lokalnej tradycji, spajającej daną społeczność.

Autor biblijny często jest zainspirowany popularnymi toposami literackimi, czyli stereotypami wyobrażeniowymi, mitycznymi, i tworzy własne ich wersje; przenosi na grunt swojej religii i swojego języka. Nie inaczej jest z motywem potopu, który został przejęty przez pisarza biblijnego, wykorzystany i zaadaptowany do napisania tej opowieści w kontekście własnej religii – w tym przypadku w kontekście religii żydowskiej. Przedstawiono w tej historii swojego boga i swojego mitycznego bohatera.


Przypisy   [ + ]

1. Marcin Majewski, Prehistoria biblijna, s. 1.
2. tamże.
3. Marcin Majewski, Pięcioksiąg odczytany na nowo, Kraków 2018, s. 159.
4. tamże, s. 332.
5. Marcin Majewski, Prehistoria biblijna, s. 46.

Najczęściej czytane artykuły

Polecane artykuły…

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się swoją opinią lub zadaj pytanie poniżej

5 komentarzy

  1. Errata: bóg z eposu o Gilgameszu to Enlil, nie Enlin.
    Ocalonego z tekstu Berossosa raz nazywasz Kisutros, a raz Ksisutros. Ciekawe, bo to ewidentnie zhellenizowana postać sumeryjskiego Ziusudry.

    Odpowiedz
    • Witam 🙂 Wkradły się literówki. Dzięki za zwrócenie uwagi.

      Odpowiedz
  2. Pytanie: skąd wniosek, że to autor biblijnej wersji inspirował się tymi innymi mitami, a nie na odwrót? Czy to, że spisana wersja biblijna jest młodsza wystarcza do stwierdzenia tego jako fakt? Czy mogło być tak, że pierwotną wersją była biblijna, a reszta jest inspirowana i dostosowana do tamtejszych kultur?

    Odpowiedz
    • Wiele rzeczy mogło być. Aleksander wielki mógł na ten przykład być androidem przysłanym z innego wymiaru przez istoty zbudowane z czystej energii. Wykluczyć tego nie możemy. Pozostaje jednak problem oceny prawdopodobieństwa..

      Odpowiedz
    • Świetne pytanie!
      Oczywiście oprócz argumentu “chronologicznego” są i inne przesłanki. Wiadomo, że biblijna opowieść o potopie mówi o jednym bogu, podczas, gdy wersje datowane jako starsze – o kilku bogach. W związku z tym, z Twoim pytaniem łączy się np. problem ewolucji religii, jej najwcześniejszych form. Dziś środowisko religioznawców jest zgodne, że monoteizm jest późniejszą koncepcją wobec kultów politeistycznych. A zatem to by wzmacniało tezę, że biblijny opis potopu stanowi wykorzystanie wątku obecnego w starszych podaniach dla przybliżenia obrazu własnego (jedynego) boga. Oczywiście w historii zdarzały się głosy inspirowane własną wiarą, że to właśnie monoteizm był religią pierwotną (Adam i Ewa + jedyny Bóg), a następnie – w wyniku moralnej degradacji ludzkości – odchodzono coraz bardziej od monoteistycznego pierwowzoru, czcząc bożki i siły natury 🙂 Zwolennikiem takiej tendencyjnej, wyznaniowej koncepcji monoteizmu pierwotnego, był Wilhelm Schmidt . Stanowisko tego katolickiego księdza było podyktowane jego własnymi przekonaniami religijnymi i Wilhelm Schmidt jest dziś sztandarowym przykładem, jak NIE należy uprawiać nauki. Choć i dziś zdarza się stronniczość w podejściu do interpretacji badań naukowych, to jednak ideałem jest, by naukowiec zostawiał swoje przekonania przed progiem gabinetu, w którym pracuje, bowiem nauka powinna być etyczna, a nie emiczna.
      Przyjmując hipotezę, że to wersja biblijna miałaby być tą pierwotną wersją opowiadania o potopie, należałoby się zmierzyć jeszcze z dodatkowym pytaniem: Którą wersję należałoby uznać za tę właściwą? W biblii istnieją bowiem dwa opowiadania o potopie, które są ze sobą złożone w jeden tekst, a co najistotniejsze, obie wersje podają szczegóły opowieści, które są wzajemnie sprzeczne. W związku z powyższym, biblijny dublet sam jest świadectwem, że funkcjonowały w obiegu przynajmniej dwie wersje opowiadania o potopie w tradycji Hebrajczyków, co przemawia za tezą o ewolucji tego popularnego w tamtych czasach wątku. Krótką analizą biblijnego opowiadania o potopie zajmę się w kolejnym poście, tak więc zachęcam do śledzenia strony. Pozdrawiam.

      Odpowiedz

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *