Manuskrypty wczesnochrześcijańskie Cz.1 Jak powstawały manuskrypty (rękopisy) chrześcijańskie?

utworzone przez | Sty 21, 2020 | Artykuły, Manuskrypty, Nowy Testament | 0 komentarzy

Rękopisy Nowego Testamentu dzielimy według surowca, z jakiego zostały wykonane oraz według charakteru pisma. Taka klasyfikacja służy też do ich datowania. W starożytności pisano na papirusach lub pergaminach. Papirus wyszedł z użycia w XI wieku. Po 1120 roku pojawił się papier w Hiszpanii, następnie we Włoszech, a do roku 1400 rozpowszechnił się w całej Europie. 

Termin papirus pochodzi od gr. πάπυρος, skąd pochodzi łac. papyrus. Utworzony jest z włókien rdzenia trzciny papirusowej (Charta aegyptiaca), o trójkątnej łodydze, grubości niemal ludzkiego ramienia, dochodzącej do 5 metrów wysokości. Łodygę papirusu cięto wzdłuż na długie paski, które składano obok siebie poziomo i pionowo, a następnie zbijano i prasowano. Po wysuszeniu i wygładzeniu otrzymany materiał cięto na prostokątne płaty, które zszywano rzemieniem (czasem sklejano) w kilkumetrową taśmę (zazwyczaj 3,5 metra, mogła jednak przekraczać nawet 20 metrów) i zwijano dookoła pręta. Utworzony w ten sposób rulon nazywano zwojem (hebr. megilla). Grecy nazywali go βιβλος, albo βιβλιον, ponieważ sprowadzali go z Egiptu za pośrednictwem fenickiego portu Byblos.

Listy oraz krótkie teksty na użytek prywatny pisane zwykle były na pojedynczych papirusowych kartach (gr. χαρτης) 1 Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Dover Publications, New York 1982, pp. 113-169.   . Na takiej właśnie karcie zapisany został 2 List Jana (2 J 12). 

Jeszcze przed rokiem 100 karty papirusowe zaczęto zginać wpół, układać jedna na drugiej, a następnie zszywać, aby utworzyć nie rulon, lecz księgę (po grecku τευχος – futerał na zwoje papirusowe, łac. codex – pień drzewa). W ten sposób powstał kodeks, a odkrycia tego dokonano prawdopodobnie w Aleksandrii. Jakkolwiek zwoje dominowały jeszcze aż do początku wieku IV, to w przypadku rękopisów NT już w połowie II wieku dominował kodeks 2 Roberts C.H.– Skeat T.C., The Birth of the Codex, Oksford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-75. . Tylko cztery papirusy mają postać zwojów, jednak trzy z nich – 𝔓 3 Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Dover Publications, New York 1982, pp. 113-169 , 𝔓 4 Roberts C.H.– Skeat T.C., The Birth of the Codex, Oksford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-75. , 𝔓 5 Comfort Ph., Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman and Holman, Elliot 2005, p. 27; L.W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 43-93. – sporządzone zostały na drugiej stronie już istniejących pism i tym samym nie mogą być brane pod uwagę. Pozostaje tylko jeden oryginalny zwój NT, jest nim 𝔓 6 Pistelli E., Papiri evangelici, Rivista di Studi Religiosi 6/2 (1906): 129-140. , a jego wyjątkowość jest trudna do wyjaśnienia. Kodeks stał się księgą chrześcijan. Odróżniało to święte księgi chrześcijan zarówno od pism żydowskich, jak i pogańskich18

Pergamin jest to odpowiednio wyprawiona skóra, zwykle barania, kozia lub cielęca, wyprawiona i pokrojona na kartki. Słowo pergamin pochodzi od nazwy miasta Pergamon, ponieważ tam go wynaleziono (ok. 180 przed Chr.). Pergamin był materiałem cieńszym, delikatniejszym, bardziej trwałym – a także bardziej doskonałym – materiałem piśmiennym niż papirus, jakkolwiek znacznie droższym. Pergaminy przedstawiają zwykle pełne teksty wszystkich ksiąg. Pergamin stał się materiałem rękopiśmiennym dla NT około roku 200, a w końcu IV wieku zaczął dominować 7 Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, pp. 170-227. . O pergaminach wspomina już 2 Tm 4, 13, mogły to być rękopisy ST, nie jest to jednak oczywiste, ze względu na użycie w zwrocie „księgi, a zwłaszcza pergaminy”. Ze względu na użycie „a zwłaszcza” można przypuszczać, że pergaminy różnią się czymś od ksiąg 8 Comfort Ph., Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman and Holman, Elliot 2005, p. 29.

Narzędziem służącym do pisania był albo metalowy rylec (Hi 19, 24), albo pióro (gr. καλαμος) wykonane z zaostrzonej trzciny (Ps 45, 2; 3 J 13). Atrament (gr. μελαν, łac. atramentum – 2 Kor 3, 3; 2 J 12; 3 J 13) wykonywano z sadzy mieszanej z tartą gumą arabską, albo z galasówek dębowych i kwasu siarkowego. 

Kodeksy ulegały innego typu uszkodzeniom niż zwoje. W kodeksach brakuje czasem początku i końca tekstu, wskutek zniszczenia stanowiących oprawę kart zewnętrznych. Uszkodzeniom mógł ulec prawy, górny lub prawy, dolny róg kodeksu (widać to na przykładzie 𝔓 9 Schofield, Papyrus Fragments, p. 193. ). Wypadać mogły całe karty ze środka kodeksu. 

Wraz z przejściem na pergamin wzrosły – i to znacznie – rozmiary kodeksów. Karty największych kodeksów papirusowych tylko z rzadka osiągały 25-26 cm długości i 13-18 cm szerokości 10 Późny kodeks papirusowy 𝔓3, ma karty o wymiarach 25 na 18 cm. , najczęściej było to 11-18 cm długości i 13-15 cm szerokości. Natomiast jeden z pierwszych kodeksów pergaminowych, Kodeks Synajski, miał karty o wymiarach 37 na 34 cm 11 Niektóre publikacje podają 43 na 38 cm (np. K. Aland), jest to wynik odwrócenia 34 na 43. i dawało to powierzchnię o ponad dwukrotnie większą od kart największych kodeksów papirusowych. Pozwoliło to na tworzenie wielkich kodeksów zawierających wszystkie księgi zarówno Starego jak i Nowego Testamentu (, A, B, C). Wielkie kodeksy przyjęły się zwłaszcza w przypadku Wulgaty

Pisano w sposób ciągły (scriptio continua), nie robiąc odstępów między wyrazami. Taki sposób pisania określa się jako stychometryczny (gr. στιχος – rząd, szereg, linia). W IV wieku wchodzi w użycie kolometryczny (gr. κωλον – człon) system pisania. Polegał na tym, że w każdej linii tekstu umieszczano tę część zdania, która miała wewnętrzny sens. Septuaginta zastosowała ten system w poetyckich partiach ST. Hieronim wprowadził ją do Proroków. Tę formę po dziś dzień stosuje się w przekładach poetyckich partii Pisma Świętego. System ten ułatwiał czytanie i do pewnego stopnia zastępował brak interpunkcji. Początki kolometrii można się dopatrzyć w Kodeksie Watykańskim, jest ona jeszcze zaledwie śladowa, natomiast w Kodeksie Waszyngtońskim stosowana jest już konsekwentnie. Kolometrię lubiły stosować przede wszystkim kodeksy bilingwiczne (Kodeks Bezy, Kodeks z Clermont).   Papirusy oraz rękopisy majuskułowe często stosowały skróty, zwłaszcza dla imion świętych. Czasami skrót stanowiony był przez pierwszą i ostatnią literę greckiego słowa (ΘΣ = θεος, ΚΣ = κυριος, ΙΣ = Ιησους, ΧΣ = Χριστος, ΥΣ = υιος). Innym razem skrót zawierał dwie pierwsze i ostatnią literę (ΠΝΑ = πνευμα, ΔΑΔ = Δαυιδ, ΜΗΡ = μητηρ), pierwszą literę i dwie ostatnie (ΠΗΡ = πατηρ, ΣΗΡ = σντηρ, ΙΗΛ = Ισραηλ), albo pierwszą literę i ostatnią sylabę (ΑΠΟΣ = ανθρωπος, ΟΝΟΣ = ουρανος, ΙΛΗΜ = Ιερουσαλημ, ΒΛΕΥΣ = βασιλευς). Zdarzało się, że skrót stanowił dwie pierwsze litery (ΙΗ = Ιησους, ΧΡ = Χριστος, ΠΝ = πνευμα), dwie pierwsze i ostatnią (ΙΗΣ = Ιησους, ΧΡΣ = Χριστος, ΣΤΣ = σταυρος), albo dwie pierwsze i dwie ostatnie (ΑΝΟΣ = ανθρωπος). Zdarzały się również inne formy zapisu wymienionych skrótów. Wymieniłem tu zostały najczęściej występujące formy skrótów, obecne w wielu rękopisach. Najwięcej skrótów stosują: 𝔓 12 Grenfell B. P. & A. S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri IX (London 1912), pp. 7-9. i 𝔓 13 Schofield, Papyrus Fragments, p. 193. , późniejsze rękopisy pergaminowe stosowały je oszczędniej 14 A.H.R.E. Paap, Nomina Sacra in the Greek Papyri of the First Five Centuries, Papyrologica Lugduno-Batava VIII (Leiden 1959); L.W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 95-134; Ph. Comfort, Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman & Holman Publishers, 2005, pp. 199-253. . Również liczby niejednokrotnie zapisywano skrótami. Spójnik και skracany nieraz bywał do Κ z kreską u góry. Kodeks B często skraca słowa kończące linijkę.

Przypisy   [ + ]

1. Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Dover Publications, New York 1982, pp. 113-169.
2. Roberts C.H.– Skeat T.C., The Birth of the Codex, Oksford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-75.
3. Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Dover Publications, New York 1982, pp. 113-169
4. Roberts C.H.– Skeat T.C., The Birth of the Codex, Oksford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-75.
5. Comfort Ph., Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman and Holman, Elliot 2005, p. 27; L.W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 43-93.
6. Pistelli E., Papiri evangelici, Rivista di Studi Religiosi 6/2 (1906): 129-140.
7. Diringer D., The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, pp. 170-227.
8. Comfort Ph., Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman and Holman, Elliot 2005, p. 29.
9. Schofield, Papyrus Fragments, p. 193.
10. Późny kodeks papirusowy 𝔓3, ma karty o wymiarach 25 na 18 cm.
11. Niektóre publikacje podają 43 na 38 cm (np. K. Aland), jest to wynik odwrócenia 34 na 43.
12. Grenfell B. P. & A. S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri IX (London 1912), pp. 7-9.
13. Schofield, Papyrus Fragments, p. 193.
14. A.H.R.E. Paap, Nomina Sacra in the Greek Papyri of the First Five Centuries, Papyrologica Lugduno-Batava VIII (Leiden 1959); L.W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 95-134; Ph. Comfort, Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography and Textual Criticism, Broadman & Holman Publishers, 2005, pp. 199-253.

Facebook

Najczęściej czytane artykuły

Baner kursu

Polecane artykuły…

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się swoją opinią lub zadaj pytanie poniżej

0 komentarzy

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *